Bilindiği üzere, 4842 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması
Hakkında Kanunun(1) 25 inci maddesi ile 213 sayılı Vergi Usul Kanununa(2)
finansal kiralama işlemlerinde değerleme hükümlerini düzenleyen Mükerrer 290
ıncı madde eklenmiştir. Ancak, 4842 sayılı Kanunun 39 uncu maddesinin h bendi
hükmü gereğince 25 inci madde 01.07.2003 tarihinden itibaren yapılacak
finansal kiralama işlemlerinde uygulanmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe
girdiğinden belirtilen tarihten sonra yapılacak finansal kiralama işlemlerinde
bu Tebliğ hükümlerine uyulması gerekmektedir. Yapılan yasal düzenleme ile
finansal kiralama işlemlerinde kiralama işleminin hukuki mahiyeti veya şekli
yerine, özün önceliği ilkesi benimsenmektedir.
    Mükerrer 290 ıncı maddenin 4 numaralı bendi hükmü ile Bakanlığımıza
bu maddenin uygulanmasına yönelik usul ve esasları belirleme yetkisi
verilmiştir. Bu yetkiye istinaden aşağıdaki açıklamaların yapılmasına gerek
duyulmuştur.
    I- TANIMLAR
    Mükerrer 290 ıncı maddenin uygulanmasına ilişkin olarak sözkonusu
maddenin 3 numaralı bendinde yer alan tanımlarla ilgili açıklamalar
aşağıdadır.
    1- Finansal Kiralama: Kira süresi sonunda mülkiyet hakkının kiracıya
devredilip devredilmediğine bakılmaksızın, bir iktisadi kıymetin mülkiyetine
sahip olmaktan kaynaklanan riskler ile yararların tamamının veya tamamına
yakınının belli bir dönemde bedel karşılığı kiracıya bırakılması sonucunu
doğuran kiralamalardır. Aynı iktisadi kıymete ilişkin birden fazla sözleşme,
ilave, tadil ve diğer sözleşmelerin yapılması halinde tüm anlaşmalar bir arada
değerlendirilmelidir.
    Aşağıda belirtilen kriterlerden birini veya daha fazlasını karşılayan
kiralamalar finansal kiralama olarak kabul edilecektir.
    a) - İktisadi kıymetin mülkiyetinin kira süresi sonunda kiracıya
devredilmesi: Sözleşmede iktisadi kıymetin kiracıya devrine ilişkin hüküm
olması veya satım opsiyonu olması ve kiracının yüksek bir olasılıkla bu
opsiyonu kullanacak olması halidir.
    b) - Kiracıya kira süresi sonunda iktisadi kıymeti rayiç bedelinden
düşük bir bedelle satın alma hakkı tanınması: Sözleşmenin başında kira süresi
sonunda iktisadi kıymetin rayiç bedelinin alacağı değerin tam olarak tespiti
doğal olarak zorluklar içermektedir. Kira süresi sonunda iktisadi kıymetin
alacağı rayiç bedel genel olarak enflasyon ve kıymetin amortismanı dikkate
alınarak hesaplanmaktadır. Kira süresi sonunda kiracının satın alma hakkını
kullanacağının büyük bir olasılıkla tahmin edildiği durum tarif edilmektedir.
Örneğin, X şirketi sahip olduğu ve sözleşme başındaki rayiç bedeli 50 milyar
lira olan bir iktisadi kıymetini 5 yıllık bir süre için Y şirketine kiralasın.
Sözleşme başında iktisadi kıymetin enflasyon ve amortismanı dikkate alınarak
sözleşme sonunda alacağı değer
5 milyar lira olarak tahmin edilsin. Kiracı Y şirketinin 5 yıllık kira süresi
sonunda iktisadi kıymeti 1 milyar liraya veya daha düşük bir değere satın alma
hakkı opsiyonu bulunsun. Bu durumda kiracı şirket tarafından kira süresi
sonunda satın alma hakkının kullanılacağı açıktır.
    c) - Kiralama süresinin iktisadi kıymetin ekonomik ömrünün %
80'inden daha büyük bir bölümünü kapsaması: Ekonomik ömür, bir iktisadi
kıymetin ekonomik olarak kullanılabileceği veya belli sayıdaki üretimin elde
edilebileceği tahmin edilen dönemdir. Örneğin, iktisadi kıymetin ekonomik ömrü
10 yıl, kiralama süresi 9 yıl ise kiralama süresi ekonomik ömrün %80'inden
fazla olduğu için bu kiralama bir finansal kiralama olacaktır. Kiracı iktisadi
kıymetin ekonomik ömrünün önemli bir kısmını, %80 veya daha fazlası, kullanma
hakkına sahip ise aynı zamanda iktisadi kıymetin ekonomik faydasının önemli
bir bölümünü elde etmekte ve aynı zamanda risklerine de maruz kalmaktadır.
Bazı iktisadi kıymetlerin ekonomik ömür nispetinin hesaplanmasında oransal
olarak ilk yıllarının son yıllarına göre daha fazla ekonomik fayda sağlayacağı
göz önünde tutulabilir.
    d) - Sözleşmeye göre yapılacak kira ödemelerinin bugünkü değerlerinin
toplamının iktisadi kıymetin rayiç bedelinin %90'ından daha büyük bir değeri
oluşturması: Aşağıdaki 5 ve 6 ncı maddelere göre tespit edilen kira
ödemelerinin bugünkü değeri toplamının iktisadi kıymetin sözleşme başındaki
rayiç bedelinin % 90'ından büyük olması halinde kiralama finansal kiralamadır.
Örneğin, kiralama başlangıcında iktisadi kıymetin rayiç bedeli 50 milyar lira
ve kira ödemelerinin bugünkü değeri toplamı 49 milyar lira ise bu bir finansal
kiralamadır. Çünkü, 49 milyar lira 50 milyar liranın %90'ı olan 45 milyar
liradan daha büyüktür.
    2- 4842 sayılı Kanunla Vergi Usul Kanununda yapılan düzenlemede 3226
sayılı Finansal Kiralama Kanununa(3) bir atıfta bulunulmamıştır. Dolayısıyla,
Finansal Kiralama Kanunu kapsamında yapılan bir kiralama işlemi, yapılacak
inceleme sonucunda kiralama işleminin bu madde hükümleri gereğince finansal
kiralama olarak kabul edilmemesini gerektirmesi halinde vergi uygulamaları
açısından finansal kiralama olarak kabul edilmeyecek veya tam tersi durumda
Finansal Kiralama Kanunu kapsamında yapılmayan bir kiralama işleminin
yapılacak inceleme sonucunda bu madde hükümleri gereğince finansal kiralama
şartlarını sağladığının anlaşılması halinde vergi uygulamaları açısından
finansal kiralama olarak kabul edilecektir.
    3- Arazi, arsa ve binalarla ilgili kiralama sözleşmelerinde, sadece
sözleşmede kira süresi sonunda mülkiyet hakkının kiracıya devri öngörülmüşse
veya kiracıya kira süresi sonunda kiralama konusu gayrimenkulu düşük bir
bedelle satın alma hakkı tanınmışsa finansal kiralama olarak kabul
edilecektir.
    4- Doğal kaynakların araştırılması veya kullanılmasına yönelik kiralama
sözleşmeleri ile sinema filmleri, video kayıtları, patentler, kopyalama
hakları gibi kıymetlerle ilgili lisans sözleşmeleri Mükerrer 290 ıncı madde
kapsamında değerlendirilemez.
    5- Kira Ödemeleri: Sözleşmeye göre, kiralama süresi boyunca yapılması
gereken kira ödemeleridir. Sözleşme hükümlerine göre kiracının kiralama süresi
başlangıcında kiralayana ödediği ve kendisine geri dönüşü olmayacak depozito
veya peşin ödenmiş kira bedellerinin de kira ödemeleri içinde sayılacağı
tabiidir. Aşağıda sayılan değerler de kira süresi boyunca yapılan kira
ödemeleri kapsamında değerlendirilecektir;
    a)- Kira süresi sonunda kiralama konusu iktisadi kıymetin kalan değerine
ilişkin bir taahhüt olması halinde bu değer, (kalan değere ilişkin taahhüdün
kiracı veya başka bir kişi tarafından yapılmasının önemi yoktur.)
    b)- Kira süresi sonunda kiracıya düşük bir bedelle iktisadi kıymeti satın
alma hakkı tanındığı ve sözleşme başlangıç tarihinde bu hakkın kullanılma
olasılığının yüksek olduğu durumda bu satın alma hakkının kullanılması
durumunda ödenmesi gereken bedel.
    6- Kira Ödemelerinin Bugünkü Değeri: Kira ödemelerinin, sözleşme
tarihinde, kiralamada kullanılan faiz oranı dikkate alınarak hesaplanan
bugünkü değerlerinin toplamıdır. Kiralamada kullanılan faiz oranı tespit
edilemiyorsa, kiracının kiralamaya konu iktisadi kıymeti satın almak için aynı
vade ile alması gereken borç için katlanacağı faiz oranı kullanılır.
    7- Kiralamada Kullanılan Faiz Oranı: Kira ödemeleri ile garanti edilmemiş
kalan değer toplamının bugünkü değerini, kiralamaya konu iktisadi kıymetin
rayiç bedeline eşitleyen iskonto oranıdır.
    8- İktisadi Kıymetin Rayiç Bedeli: Bir iktisadi kıymetin değerleme
günündeki normal alım satım değeridir. Diğer bir ifadeyle, fiyatlar konusunda
bilgili, birbirinden bağımsız, gerçek alıcı ve satıcının karşılıklı pazarlık
ortamında oluşturdukları bedeldir. Rayiç bedel sözleşmenin başlangıcında
tespit edilmelidir. İktisadi kıymetin maliyet bedeli ile sözleşme
başlangıcındaki rayiç bedeli arasında bir fark bulunmamalıdır.
    9- Kalan Değer: Kiralanan iktisadi kıymetin kiralama süresi sonunda sahip
olacağı tahmin edilen rayiç bedelidir. Kalan değer, iktisadi kıymetin maliyet
bedeli ile kira süresi sonunda alabileceği rayiç değeri arasında bağlantı
kurularak tahmin edilir. Kalan değerin tahmininde benzer mala ilişkin
tecrübeler veya aynı nitelikteki kullanılmış kıymetlerin fiyatları da
kullanılabilir.
    10- Kiralama Süresi: Kiracının iktisadi kıymeti kiraladığı sözleşmede
belirtilen iptal edilemez süredir. Ancak, kiralamanın başlangıcında kiracıya
sözleşme süresi bitiminde kira süresini uzatma hakkı tanınmış ve bu hakkı
kullanacağının kesin veya kesine yakın olduğu durumda bu ilave süre de kira
süresi içinde kabul edilir. Örneğin, süre uzatımındaki kira bedelinin rayiç
bedeline oranla çok düşük olması veya kiralamanın yenilenmemesi halinde
kiracının ödemek zorunda kalacağı çok yüksek bir ceza miktarının tespit
edilmesi hallerinde kiracı kullanım hakkını kullanacağı açık olduğundan bu
durumdaki sürelerin kiralama süresi içinde değerlendirilmesi gerekmektedir.
    11- Kiralamanın Başlangıcı: Sözleşmenin yapıldığı tarih veya taraflardan
birinin sözleşmenin ana maddelerinden birine ilişkin önemli yükümlülük ve
taahhütlere girdiği tarihlerden erken olanıdır. Örneğin, kiralayanın sözleşme
yapılmadan kiralama konusu iktisadi kıymeti kullanım amacıyla hazır hale
getirme çalışmalarına başlaması halinde kiralamanın başlangıcı daha sonra
yapılacak sözleşmedeki tarih değil hazır hale getirme çalışmalarına başlama
tarihidir.


    II- DEĞERLEME VE AMORTİSMAN UYGULAMASI
    Finansal kiralamaya konu olan iktisadi kıymet ile sözleşmeden doğan hak,
borç ve alacakların değerlemesi ve amortisman uygulaması aşağıdaki esaslara
göre yapılacaktır.
    A- Kiralayana ilişkin hükümler:
    1- Kiralama süresi boyunca kiracı tarafından yapılacak kira ödemelerinin
toplam tutarı, anapara artı faiz, alacak olarak aktife alınacaktır. Diğer
yandan, aktifleştirilen alacak tutarı ile kira ödemelerinin bugünkü değeri
arasındaki fark ise gelecek dönemlere ait faiz geliri olarak pasifleştirilmek
suretiyle değerlenerek kayıtlara intikal ettirilecektir.
    2- Kiralama konusu iktisadi kıymet ise, bu iktisadi kıymetin net bilanço
aktif değerinden kira ödemelerinin bugünkü değerinin düşülmesi sonucu bulunan
tutar ile değerlenecektir. İktisadi kıymetin net bilanço aktif değerinden kira
ödemelerinin bugünkü değerinin düşülmesi sonucu bulunan tutarın sıfır veya
negatif olması halinde, iktisadi kıymet iz bedeliyle değerlenip aradaki fark
iktisadi kıymetin elden çıkarılmasından elde edilen kazançlar gibi işleme tabi
tutulacak olup gelir kaydedilmesi gerekmektedir. Finansal kiralama konusu
iktisadi kıymetin net bilanço aktif değeri ile kira ödemelerinin bugünkü
değeri çoğu zaman birbirine eşit olacağından finansal kiralama şirketi veya
kiralayan, iktisadi kıymeti genel olarak iz bedeliyle kayıtlarında
gösterecektir. İktisadi kıymetin net aktif bilanço değerinden, kira
ödemelerinin bugünkü değerinin düşülmesi sonucu oluşan tutarın pozitif olması
durumunda, pozitif fark finansal kiralama şirketi tarafından amortismana tabi
tutulacaktır. Örneğin, net bilanço aktif değeri veya fatura tutarı 100 milyar
lira, kira ödemelerinin net bugünkü değeri 95 milyar lira ise, 5 milyar lira
pozitif fark finansal kiralama şirketi tarafından amortismana tabi
tutulacaktır. Amortisman ayırma işlemi Vergi Usul Kanunu ve ilgili genel
tebliğlerde bu iktisadi kıymet için tespit edilmiş sürelerde yapılacaktır.
Farkın sıfır veya negatif olması durumunda amortisman ayrılması mümkün
değildir ve bu kiralama konusu iktisadi kıymetler için yeniden değerleme
yapılması söz konusu olmayacaktır.
    3- Gelecek dönemlere ait faiz gelirleri, kiralanan iktisadi kıymetin
finansal kiralama sözleşmesinin yapıldığı tarihteki rayiç bedelinden, her bir
dönem sonunda anapara geri ödemelerinin düşülmesi sonucu kalan tutar üzerinden
sabit bir dönemsel faiz oranı yaratacak şekilde hesaplanması suretiyle
tahakkuk ettirilecektir. Tahakkuk tarihinden vadenin bitiminin anlaşılması
gerekmektedir. Her bir dönem sonu ifadesinden kira sözleşmesi ekindeki ödeme
planındaki ödeme dönemlerinin anlaşılması gerekmektedir. Örneğin, 4 yıllık
kiralama dönemi, yılda bir kez ödemeli ve her yıl 30/09.... tarihinde kira
ödemesi öngörülmüşse, "her bir dönem sonu" ifadesinden 30/09...., 30/09.....
ve sonraki yıllar tarihlerini anlamak gerekmektedir. Bu durumda, her bir
30/9.... tarihi itibariyle faiz ve ana para ayrıştırması yapılarak,
pasifleştirilen faiz gelirlerinden 30/9.... tarihi itibariyle bakiye anapara
borcuna isabet eden faiz tutarı gelir kaydedilmelidir.
    4- Aktifleştirilen alacak tutarının reeskonta tabi tutulması mümkün
bulunmamaktadır.
    5- Kiralayan şirketler tarafından iktisadi kıymetin satın alınmasında Türk
Lirası veya döviz cinsinden kredi kullanılmış ise ilk yıl için ödenen kur
 farkları ve faiz giderlerinin sözleşme yapılmasından önce kıymetin maliyetine
ilave edilebilecek olması halinde maliyete ilave edilecek aksi halde ve diğer
yıllarda ise gider kaydedilecektir.
    6- Kiralayanın finansal kiralamaya konu iktisadi kıymetin üretimini veya
alım satımını yapması halinde, iktisadi kıymetin net bilanço aktif değeri
olarak rayiç bedeli dikkate alınacaktır. Rayiç bedel ile maliyet bedeli
arasındaki farkın normal bir satış işleminden elde edilen kar veya zarar
olarak işleme tabi tutulması gerekmektedir.
    7- Madde hükümleri 01/07/2003 tarihinden itibaren yapılacak kiralama
işlemlerine uygulanmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğinden, finansal
kiralama şirketleri 01/07/2003 tarihinden önce yapılan finansal kiralama
sözleşmelerindeki sabit kıymetler için amortisman ayırmaya ve yeniden
değerleme yapmaya devam edecektir.
    B- Kiracıya ilişkin hükümler:
    1- Finansal kiralama işlemine konu iktisadi kıymeti kullanma hakkı ve
sözleşmeden doğan borç, kiralama konusu iktisadi kıymetin rayiç bedeli veya
sözleşmeye göre yapılacak kira ödemelerinin bugünkü değerinden düşük olanı ile
değerlenecektir. Finansal kiralama konusu iktisadi kıymet, kullanma hakkı
olarak aktife alınacak karşılığında ise kiralayana olan borç pasife
kaydedilecektir.
    2- Kiracı tarafından aktifleştirilen finansal kiralamaya konu iktisadi
kıymeti kullanma hakkı, Vergi Usul Kanununun üçüncü kitabının üçüncü kısmının
birinci bölümü ve ilgili genel tebliğlerde kiralama konusu iktisadi kıymet
için belirlenmiş usul ve esaslar çerçevesinde amortismana ve Kanunun Mükerrer
298 inci maddesi uyarınca da yeniden değerlemeye tabi tutulacaktır. Diğer bir
ifadeyle, kullanım hakkı, Vergi Usul Kanunu ve ilgili genel tebliğlerde bu
iktisadi kıymet için tespit edilmiş amortisman sürelerinde amorti edilecektir.
Sözleşmenin fesholması halinde kalan dönemler için iktisadi kıymetle ilgili
olarak amortisman ayrılma ve yeniden değerleme işlemleri yapılmayacaktır.
    3- Finansal kiralama sözleşmesine göre yapılan kira ödemeleri, borç
anapara ödemesi ve faiz gideri olarak ayrıştırılacak ve bu ayrıştırma işlemi
her bir dönem sonunda kalan borç tutarına sabit bir dönemsel faiz oranı
uygulanmasını sağlayacak şekilde yapılacaktır. Kiralayan açısından yorumu
yapılan "her bir dönem sonu" ifadesi, kiracı açısından sözleşmede belirtilen
kira ödeme tarihidir.
    4- Finansal kiralama borçlarının Vergi Usul Kanununun 285 inci maddesi
kapsamında reeskonta tabi tutulması mümkün bulunmamaktadır.


    5- Finansal kiralama işlemi esas olarak bir kredi işleminden farklı
değildir. Kiralayana ödenen finansal kiralama bedellerinin faiz kısmı
finansman gider kısıtlamasına tabidir.
    6- Kiralayan şirketin yurtdışında bulunması halinde kiracı tarafından 5422
sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun(4) değişik 24 üncü maddesine göre tevkifat
yapılacağı tabiidir. (93/5147 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Kararın 3 üncü
maddesinin (a) bendi gereğince %1)
    7- Mükerrer 290 ıncı madde hükümleri 01/07/2003 tarihinden sonra
yapılacak kiralama işlemlerine uygulanmak üzere yürürlüğe gireceğinden bu
tarihten önce yapılan finansal kiralama sözleşmelerindeki ödeme planına göre
fatura edilen finansal kiralama bedelleri gider kaydedilmeye devam
edilecektir.
    III- KATMA DEĞER VERGİSİ VE TEŞVİKLERDEN YARARLANMA
    1- 4842 sayılı Kanun ile finansal kiralama işlemlerinde katma değer
vergisi uygulamasına ilişkin olarak herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Bu
nedenle düzenleme öncesi uygulama, finansal kiralama şirketi tarafından malın
satın alınması, finansal kiralama faturaları ve sözleşme bitiminde malın
kiracıya teslimine ilişkin olarak sözkonusu düzenleme öncesindeki uygulama
aynen sürdürülecektir.
    Örneğin, finansal kiralama faturalarında, anapara artı faiz tutarına KDV
uygulanması devam edecektir. Öte yandan, finansal kiralama şirketleri
dışındaki şirketlerin yaptığı ve finansal kiralama sayılan işlemlerde 3226
sayılı Finansal Kiralama Kanunu'na göre yapılan sözleşmeler için öngörülen
indirimli KDV oranlarının uygulanması mümkün değildir.
    2- 4842 sayılı Kanunun Geçici 2 nci maddesinde bu Kanunun yayımı
tarihinden önce yapılan finansal kiralama sözleşmeleri ile ilgili olarak
Finansal Kiralama Kanununun bu Kanunla değiştirilmeden önceki 28 inci maddesi
hükümlerinin uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Ayrıca, aynı Kanunun 31
inci maddesi ile Finansal Kiralama Kanununun 28 inci maddesi değiştirilmiş ve
finansal kiralama yoluyla gerçekleştirilen yatırımlarda kiralayanın, finansal
kiralama konusu iktisadi kıymetlerle ilgili olarak bunların satın alınması
halinde uygulanan teşviklerden yararlanacağı hüküm altına alınmıştır. Bu
nedenle finansal kiralama şirketleri eskiden olduğu gibi finansal kiralama
yoluyla gerçekleştirilen yatırımlarda yatırım indirimi ve diğer teşvik
unsurlarından yararlanmaya devam edecektir. Tebliğ olunur.
------------------------------------------------------------------------------
(1) 24.04.2003 tarih ve 25088 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
(2) 10.01.1961 tarih ve 10703 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.




(3) 28.6.1985 tarih ve 18795 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
(4) 10.06.1949 tarih ve 7229 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.